Huub Stapel: een koelpiet met een missie

De angst van menig freelancer om in een zwart gat te vallen kent Huub Stapel allerminst. Juist integendeel: de afgelopen decennia volgde de ene productie de andere op. Van documentaires over de Maas, Rijn, IJssel en de Friezen tot grote rollen in theater, film en televisie. Een drukke baas. En dat op zijn zeventigste.

„Het aanbod was goed. De laatste dertig jaar kan ik zelf bepalen wat ik doe, de acteurs, de stukken en de regisseurs kiezen. Ik werk met mensen die me uitdagen. Dat houdt me scherp.” Na zijn hoofdrol in de Twentse muziektheaterproductie Hanna van Hendrik (2019), over de veerkrachtige boerengemeenschap, ontstond bij Stapel het idee om ook over Zuid-Limburg een grote productie op te zetten. Hij belde regisseur Servé Hermans. En die was meteen enthousiast. „Tijdens Hanna van Hendrik dacht ik al: ik moet zoiets ook in Limburg doen. Het stuk moest ook worden opgevoerd waar het verhaal zich voltrekt. In Kerkrade. Ik doe het om die mensen hun respect en eigenwaarde terug te geven.”

Vanaf juli speelt Stapel de hoofdrol in Het Geluk van Limburg, een muzikale familiekroniek over de opkomst en ondergang van de mijnindustrie. Gebaseerd is het stuk op de bestseller van Marcia Luyten. De tekstbewerking is in handen van Frans Pollux en Servé Hermans en Pieter Kuijpers vormen de regisseurstandem. Buiten Stapel figureren als cast onder anderen Magtel de Laat, Buddy Vedder, Nandi van Beurden en Emil Szarkowicz. De muzikale leiding is in handen van Rob Mennen. Opgezet is de productie als een ode aan de mijnwerker, de koempel. Een lach en een traan. Sinds 23 juli drie maanden exclusief te zien in de Rodahal in Kerkrade. Er zijn al meer dan 36.000 kaarten verkocht.

Teksten

We spreken Stapel op een zonnige middag in café Gruter in Amsterdam-Zuid. Het is twaalf uur als hij binnenstapt, een uitsmijter bestelt en even over de rug aait van de labrador van de kroegbaas. „Ik kom hier graag. Aan de overkant zit tout-Amsterdam, daar is het zien en gezien worden. Hier is het gewoon goed.”

Hij oogt vermoeid maar vief. „Ik lag er pas om vier uur in. Draaidagen kennen een grillig verloop. Op dit moment zit ik midden in de opnames van twee films: Boomers en Champagne. Elke dag leer ik zes pagina’s tekst uit mijn hoofd.” Hij tikt met zijn hand op het hout van de tafel. ,,Dat gaat me goed af. Geen moeite mee. Ik prijs me gelukkig.”

In Boomers, geregisseerd door Theu Boermans, speelt Stapel een babyboomer op drift. Zijn personage Bob raakt alles kwijt – werk, gezondheid, geliefde, waardigheid – behalve zijn vriendengroep. Een tragikomische rol met lagen. Ook in Champagne, met Leo Alkemade, Jennifer Hoffman en Beppie Melissen, is Stapel te zien. De film verschijnt in 2026 in de bioscoop.

Doorwerken

Zijn volle agenda stemt hem niet bezorgd, maar dankbaar. Hij haalt een oud adagium aan van Mary Dresselhuys: „Je moet kijken wat de jeugd doet. Blijf in contact met de jonge mensen. Geïnformeerd blijven, en doorwerken. Dat was haar methode. Ze is bijna honderd geworden en heeft tot haar drieënnegentigste gespeeld. Als dat mijn vooruitzicht is, hoor je mij niet klagen.”

Stapel is het tegenovergestelde van kleurloos. Hij is gepassioneerd, uitgesproken, geëngageerd. Aan talkshowtafels spaarde hij menig politieke non-valeur niet. Angst kent hij niet, zeker niet voor het uitspreken van zijn overtuigingen. „Dat rechtvaardigheidsgevoel zit in me. Van huis uit meegekregen in Tegelen.”

Wringt die waarachtigheid nooit met het vak van acteur, een vak dat om transformatie draait? „Als je niet goed bent in de bovenkamer is dat zeker het geval”, zegt hij met een glimlach. „Ik heb ooit gespeeld met Paul Scofield (The Attic, 1988, LD). Een groot acteur. Hij zei tegen me: ‘Take care that you keep the wide range.’ Dat heb ik me ter harte genomen. Je mag dat een oproep tot veelzijdigheid noemen. Daar geloof ik in. Versatile, zeggen de Engelsen.”

Die veelzijdigheid vraagt levenservaring. „Je moet materiaal hebben om uit te putten. Ik bén al die rollen. Mijn opvoeding, mijn waarden en normen, die lieve ouders die ons hebben laten worden wat we wilden worden. Ik ben het altijd zelf.” Als docent benadrukt hij dan ook: acteren is niet doen alsof.

„Ik zeg altijd tegen mijn leerlingen dat ze niet mogen acteren. Jij bent het allemaal zelf. Je moet bovenhalen wat in je zit. Daar gaat het om. En je moet contact maken met de dark side. De ideale schoonzoon is oninteressant. Een met een rafelrand daarentegen is boeiend. Reliëf aanbrengen, bestaanslagen aanboren, dát maakt een rol spannend. De uitspraak van Robert De Niro vind ik treffend: je moet zorgen dat ze je niet zien aankomen. Een onverwacht element zorgt ervoor dat het publiek naar voren leunt. Als ze achteroverleunen, heb je ze niet. Dan doe je iets fout.”

Smaak

In zijn carrière is smaak, naar eigen zeggen, leidend geweest. „Natuurlijk moet je soms iets doen om de belasting te betalen. Maar smaak is belangrijk. Die vormt de basis van kwaliteit. Na twee Flodder-films heb ik bewust ‘nee’ gezegd tegen de serie. Smaak heeft me altijd weggehouden van gemak. Ik moet geprikkeld worden.” Techniek is geen doel op zich, maar een middel om vrij te zijn. „Als acteur moet je de techniek beheersen zodat je er niet meer over hoeft na te denken. Door de achteloze inzet van techniek kun je in een flow terechtkomen. Je hoeft niet bezig te zijn met de techniek, die is er. Je kunt gewoon zijn wie je bent.”

Terug naar Het Geluk van Limburg. De voorstelling betekent veel voor Stapel.

„Door de programmaserie die ik maakte voor SGL, de Stichting Gehandicaptenzorg Limburg, kwam ik veel in dat gebied. Ik ken de mentaliteit. Dan ben je al snel ene vaan us. De mijnsluiting heeft het gebied weinig goeds gebracht. Veel mensen raakten niet alleen hun baan kwijt, maar verloren ook hun trots, hun waardigheid. In deze productie nemen we de bezoekers mee naar de tijd toen de mijnindustrie de grootste werkgever was en de koempels aanzien genoten.”

Stoflongen

In het verhaal daalt de toeschouwer als het ware af in de mijn – de koel – alsook in die door dat bedrijf zo bepaalde samenleving. „Ondergronds was iedereen zwart. Er werkten maar liefst negentien verschillende nationaliteiten. Daar tussen die kolenlagen verdween het verschil. Veel van wat er speelt is geworteld in het vijandsbeeld van juist de Hollender. Zij zaten immers in de top, deelden de lakens uit. Ik begrijp waar die animositeit vandaan komt.”

Maar het stuk is niet alleen beladen. Het is ook feel good. „Dat is belangrijk. Het is een lach en een traan. Een ode. Het toont wat er aan de hand was, maar ook de kracht van de gemeenschap. Als we erin slagen dat deel van het land eigenwaarde en trots te geven, is het gelukt. Dat is de portee.”

Stapel stond erop dat het verhaal geworteld is in het particuliere, het intieme. „Ik heb erop gehamerd dat er een klein familieverhaal moest komen dat staat voor iets groters. Elk verhaal moet wortelen in de psychologie van de mens. We maken een stuk voor de hele wereld. De reikwijdte van deze thematiek is dus ook boeiend voor mensen buiten de Zuid-Limburgse regio.”

Een scène die hem raakt, gaat over een man die zingt in een koor, maar door stoflongen zijn adem verliest. „Heel aangrijpend. Zeker geplaatst in een regio waar blaasmuziek en zangkoren zo’n belangrijke rol speelden en nog spelen. De mensen daar hebben destijds veel verloren. Ook niet zelden hun adem om muziek te kunnen maken. De geschiedenis van de mijn kun je niet vertellen zonder soms schematisch te worden. Maar het detail – in dit geval het levensverhaal – toont het geheel. De individuele verhalen maken het groter geheel behapbaar.”

De chemie met Marcia Luyten, Servé Hermans en Pieter Kuijpers noemt hij cruciaal. „Frans Pollux kan goed schrijven, Pieter maakt mooie beelden. En met Servé en Pieter werk ik al heel lang samen. Die mix van kwaliteiten maakt de voorstelling.”

En: hij bemoeit zich met alles. „Ik ben immers ook producent. Dat is de aard van het beestje. Ook mooi dat ik jonge acteurs een kans kan geven. Ik verheug me gigantisch op deze productie. Fijn vind ik het dat we mensen in twee of drie uur naar een andere dimensie kunnen brengen. Dáár doe ik het voor.”