Levenskwaliteit via Cittaslow in Heuvelland-gemeenten
De drie Heuvelland-gemeenten die het label Cittaslow uitdragen zijn Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals. Duurzame streekproducten vormen hierbij een belangrijk thema. Oktober is in deze gemeenten de zogeheten ‘Cittaslow-Beleefmaand’ met tal van activiteiten. En als kers op de taart krijgen deze drie gemeenten met dit initiatief extra aandacht rondom het grote Michelin-evenement in MECC Maastricht, ook in oktober.
Met name het Limburgse Heuvelland spreekt al eeuwen tot de verbeelding bij bewoners en bezoekers. Voor de een doet het Frans aan, voor de ander meer Italiaans. In ieder geval heel afwijkend van het vlakke Nederland. Het gebied trekt van oudsher al veel toeristen, maar zeker de laatste paar decennia is het bewustzijn gegroeid dat het gebied met zijn unieke flora en fauna gekoesterd moet worden om de aantrekkelijkheid te behouden.
Het keurmerk Cittaslow biedt drie aangesloten Heuvelland-gemeenten vele kansen. De bestuurders van deze gemeenten zijn zich ervan bewust dat zij de bewoners geen levensstijl kunnen opleggen, maar ze kunnen wel een aantal initiatieven nemen die aansluiten bij het Cittaslow-gedachtengoed, om zo de eigenheid van het gebied te onderstrepen. Elk van deze drie gemeenten heeft daartoe ambassadeurs benoemd, die de filosofie van Cittaslow in de praktijk brengen.
Appelstroop
Voor Eijsden-Margraten is dat onder meer Mart Vandewall in Eckelrade, een pionier als het gaat om duurzame productie, in zijn geval appelstroop. Hij gebruikt nog de ambachtelijke manier van stroop maken in grote koperen ketels, met onbespoten appels als basisproduct. „We zijn in 1975 begonnen en altijd trouw gebleven aan ons principe.”
En niet zonder succes, want inmiddels is het bedrijf van Vandewall uit de jas gegroeid en staat de verhuizing voor de deur naar een grotere boerderij in het gehucht Bruisterbosch, waar ook nog een huisweide van 1,6 hectare voorhanden is. „Daar gaan we dit najaar voor het eerst stroop maken. We hopen er ook zo snel mogelijk onze boerderijwinkel te kunnen openen, maar de bouw heeft wat vertraging opgelopen vanwege leveringsproblemen. Straks kunnen we er in ieder geval meer mensen ontvangen die er niet alleen streekproducten van ons en collega’s kunnen kopen, maar ook voorlichting krijgen over biologische fruitteelt.”
Vlees
In de gemeente Gulpen-Wittem, meer bepaald in Mechelen, is René Rademaker ook zo’n authentieke ambassadeur. Zijn bedrijf Natuurvallei op Hoeve Schaffersberg volgt
een filosofie die nauw aansluit bij Cittaslow. De focus ligt op rundvlees voor de consument, maar dan helemaal anders dan wat je in de supermarkt tegenkomt. Zijn koeien en runderen worden op een dier- en milieuvriendelijke manier gehouden. Zo worden ze niet volgespoten met antibiotica en kunnen ze vrij in de weilanden lopen. Ze eten uitsluitend gras uit natuurlijke weilanden vol bloemen en kruiden. „Onze koeien groeien langzamer, op een meer natuurlijke wijze. Dat merk je aan de kwaliteit van het vlees.” De boerderij heeft een eigen winkel waar het vlees te koop is en online kun je vlees bestellen. Rademaker ziet zichzelf vooral als natuurbeheerder. „We hebben speciale runderrassen zoals Blonde d’Aquitaine en Hereford. Die zijn gewend op een wat ruiger, natuurlijk grasland te grazen. Ik slacht niet zelf, daarvoor werken we samen met een ambachtelijke slager die ook de vleeswaren maakt.”
Wethouder Gerry Jacobs met stroopmaker Mart Vandewall
Zorg
Samen met zijn vrouw werkt hij nog aan een extra invulling van de boerderij, namelijk een zorgfunctie overdag voor mensen die licht dementerend of eenzaam zijn en die in een natuurlijke omgeving een aangename dagbesteding kunnen krijgen.
Zorg is ook een van de eigenschappen bij de Kornuiten in Lemiers in de gemeente Vaals. Maatschappelijke aspecten passen goed in de Cittaslow-filosofie en bij de Kornuiten gaat dat hand in hand met een commerciële uitbating. De Kornuiten is een bijzondere horecagelegenheid in de vorm van een dagzaak. De zaak heeft een groot terras en is vooral laagdrempelig. Hier is geen interieurarchitect aan te pas gekomen, veel is zelf gemaakt of opgeknapt, tot en met de houten meubels.
Via het zorgbedrijf Koraal kunnen mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt hier terecht om bijvoorbeeld in de werkplaats aan de slag te gaan of in de keuken. Ze staan onder begeleiding van een professioneel team. „Maar we gaan hier niet zielig doen”, zegt Juliette Demollin, die de zaak runt. „In de bediening zetten we met name ervaren mensen in, de service moet perfect zijn. Door de gemeente zijn we benaderd om ons aan te sluiten bij Cittaslow en eigenlijk zijn we dat al lang. Zo werken we uitsluitend met lokale leveranciers en alles is vers, zelfs de frites schillen we zelf.”
Het bedrijf kent een ruime aanloop. „We zijn een soort van trefpunt geworden voor het dorp en de wijde omgeving, aangevuld met toeristen. Dat is al zo sinds corona. De mensen voelen zich hier thuis en het is betaalbaar. Onze filosofie is: kan niet, bestaat niet. Dus iedereen hier heeft plezier in het werk.
Bij de Kornuiten wordt horeca gecombineerd met zorg.
Michael Maes zit bij Van Oys op de lijn van Cittaslow.
Verdienmodel
In een heel ander marktsegment beweegt zich ondernemer Michel Maes, die samen met zijn broer Léon onder meer het volgend jaar te openen domein Van Oys Maastricht Retreat ontwikkelt. Dat moet met een classificatie van 5 sterren superior wellicht het neusje van de zalm worden in de hele provincie. Momenteel wordt op de locatie – kasteel Oost in OostMaarland – nog fors gebouwd om het hotel met tachtig kamers en twee gastronomische restaurants en een wellness-center op tijd klaar te krijgen vóór TEFAF 2025.
Ook in de topcategorie kan het predicaat Cittaslow van toepassing zijn, mits aan een aantal principes wordt voldaan. „Ik was al Cittaslow avant la lettre”, zegt Michel Maes. „Ik ben al heel lang bezig met producten uit eigen streek, van wijndruiven tot ambachtelijke worsten. Hier rondom het kasteel komt een prachtige tuin met eigen biologische groenten en kruiden en iets verderop hebben we nog een aantal boomgaarden waar we fruit vandaan kunnen halen. We gaan op het domein zelfs een aparte winkel openen met streekproducten.”
Maes wil zich niet alleen inzetten voor zijn eigen, prestigieuze project. „Er zijn veel goede initiatieven op het gebied van streekproducten hier in Limburg. Maar ik denk dat we door meer samenwerking nog veel meer kunnen bereiken en dat al die producenten een goede boterham moeten kunnen verdienen.”
‘Meer samenwerking streekproducenten noodzakelijk’
René Rademaker bij zijn koeien die op natuurlijke weiden grazen.
Wijndomeinen
In Gulpen-Wittem hebben vader en zoon Pelzer, al jaren bezig met biologische wijnen op hun domein Aldenborgh, een biologische aanpak die verder gaat dan die van de certificaathouders van biologische wijnen. „Omdat wij niet met synthetische bestrijdingsmiddelen of kunstmest werken, krijgt de natuur in onze wijngaarden alle kans om zich te ontwikkelen. Dit vertaalt zich in een rijke bodemcultuur. Rondom en tussen de ranken groeien tal van bomen en planten. Zeldzame zangvogels nestelen in de wijngaard en voeden zich met een rijk aanbod aan insecten. Er is zelfs een dassenburcht. Dankzij respect voor de natuur kent onze wijngaard een bosachtige biodiversiteit.” In Lemiers is wijndomein Holset flink groeiende, daar worden alleen mousserende wijnen gemaakt. „We zijn al lang bezig met duurzaamheid, dus op de toer van Cittaslow”, zegt Kirsten Abels, die de leiding heeft. „Zo hebben we energie van zonnecollectoren, gebruiken we geen plastic en werken we met groenbemesters. We gebruiken geen chemische middelen zoals Roundup.”
Zij merkt dat de bezoekers heel enthousiast zijn over de ontwikkelingen in het Heuvelland. „Ze voelen zich echt in Frankrijk. Ik denk dat we de term Cittaslow nog wat meer mogen laden, een goede promotie is heel belangrijk.”
Bestuurlijk
Vanuit bestuurlijke hoek wordt waar mogelijk de Cittaslow-beweging ondersteund, zoals in Eijsden-Margraten, waar wethouder Gerry Jacobs dit thema in zijn portefeuille heeft. „Het zijn de ondernemers die het moeten doen om de bewoners en bezoekers met hun producten en formules te verleiden. De filosofie dragen we met z’n allen uit. We hoeven geen groenten uit Kenia te laten overvliegen, als we hier topkwaliteit kunnen krijgen van eigen bodem. De komst van meer ambachtelijke producenten juichen wij toe, dat maakt Zuid-Limburg heel bijzonder. In onze gemeente komt er nu een enorme impuls door het project Van Oys, daar zijn we heel blij mee. Maar ook de kleine producenten en ondernemers ondersteunen we zoveel mogelijk.”
Hij noemt initiatieven zoals het recente Noorbeek Foodfest, waar lokale producten centraal stonden. „Je ziet dat de belangstelling daarvoor groot is. Ook voor initiatieven op het gebied van cultureel erfgoed. Een interessant initiatief is het landschapspark Bocage, dat vanuit België over de grens gaat tot en met het Heuvelland. Het respect voor de unieke natuur en cultuur in onze regio is groeiende. En het is mooi dat we nu ook kunnen aanhaken bij zo’n evenement als Michelin. Dan kun je je verbinden met een kwaliteitsmerk, wat niet wil zeggen dat we alleen maar oog hebben voor sterrenzaken. Kwaliteit kun je op verschillende niveaus brengen.”
Burgemeester Nicole Ramaekers-Rutjens van Gulpen-Wittem is het daarmee eens. „Het gaat niet alleen om eten en drinken, maar ook om mensen, cultuur, landschap en traditie. De nieuwe invulling van het klooster Wittem tot een ontmoetingsplek bijvoorbeeld, dat is ook belangrijk. Het is ons niet zozeer te doen om de naam Cittaslow, maar om het bewustzijn dat we in een heel bijzonder gebied wonen, dat we moeten koesteren.”
,,We stimuleren het aanplanten van hagen, we beschermen de natuur in de beekdalen. Het is niet alleen een soort van romantiek, het is ook hard nodig. Zoals het herstellen van terrassen in heuvelachtig gebied, om zo wateroverlast tegen te gaan. De kernwaarden stellen we centraal. Cittaslow is in feite genieten van de omgeving, zeg maar a way of life. Het zijn de mensen uit onze gemeenschap die het waarmaken. Onze ambassadeurs die hun verhaal vertellen zijn daar toonaangevende voorbeelden van. Maar ook agrariërs spelen een belangrijke rol, zij zijn zoekende naar nieuwe verdienmodellen. De creativiteit die men gebruikt om de kwaliteit van leven op een toekomstbestendige manier te borgen in onze gemeente, met de waarden van Cittaslow in het achterhoofd, daar kan ik heel blij van worden.”
En met het Michelin-evenement in oktober in het achterhoofd verwijst de burgemeester graag naar de sterrenrestaurants die binnen de gemeentegrenzen gevestigd zijn. „Het geeft aan dat de absolute top op gastronomisch gebied hier ook te vinden is, naast uiteraard de prima andere horecazaken die elk in hun eigen segment opereren.”
‘Het gaat om meer dan eten en drinken’
Burgemeester Nicole Ramaekers-Rutjens is trots op het landschap en de streekproducten.
Beleefmaand oktober
Cittaslow-gemeenten onderscheiden zich met specifieke kwaliteiten die bijdragen aan de kwaliteit van leven. Ze delen een passie voor leefomgeving, landschap, streekproducten, gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuurhistorie en behoud van eigen identiteit.
Het keurmerk Cittaslow staat voor de authenticiteit van de dorpskernen, monumenten, cultureel erfgoed en ambachtelijke streekproducten. Het keurmerk is eind jaren negentig ontstaan in Italië in een behoefte de levenskwaliteit te verbeteren in een steeds jachtigere wereld. Het streven is juist minder hectisch, minder productiegericht en minder snel.
Hoewel het principe van Cittaslow het hele jaar geldt, is de maand oktober uitgeroepen tot speciale ‘beleefperiode’ met tal van activiteiten en evenementen, van speciale wandelingen tot proeverijen, met als hoogtepunt het Beleefweekend van 29 tot 31 oktober. De maand wordt afgesloten met de jaarlijkse Hubertusmarkt met een speciaal ingericht Cittaslow-plein waar diverse Cittaslowambassadeurs uit de drie Heuvellandgemeenten aanwezig zijn.
