Wetenschap heerst in Discovery Museum Kerkrade: Hans Gubbels neemt na 22 jaar afscheid van een relevant museum

Hans Gubbels is bezig aan zijn laatste jaar als directeur van Discovery Museum in Kerkrade. Het prepensioen lonkt, maar van afbouwen is geen sprake. Juist dit jaar krijgt het vroegere Industrion zijn definitieve vorm als wetenschapsmuseum. Met ruim baan voor de nieuwe Zuid-Limburgse brandstof: wetenschap met onder meer de Einstein Telescope en artificial intelligence.

Zelfs Eva Jinek werd er stil van toen ze tijdens haar live-talkshow kennismaakte met Ami. De robotbuste die griezelig veel lijkt op een echt mens, die luistert, praat, glimlacht, bedenkelijk of blij kijkt en héél veel weet. „Artificial Intelligence zichtbaar gemaakt”, zegt Hans Gubbels als hij na een snelle rondleiding door de AI-vleugel van het Discovery met zichtbare trots Ami voorstelt. „In feite één bonk elektronica met sensoren, camera’s en motortjes. Gekoppeld aan enkele chatbots die razendsnel via het internet antwoorden leveren op de meest uiteenlopende vragen.”

Natuurlijk is AI ingewikkeld en zijn de ontwikkelingen amper bij te houden, maar goed uitgelegd is het ook weer niet zó moeilijk

Technische ontwikkeling in optima forma, gegoten in een menselijk jasje met een levensechte siliconenhuid. Alleen de schedel is van doorzichtig plastic waar chips en draden doorheen schemeren. In het halfdonker verliezen de bezoekers van de AI-vleugel in Discovery Museum al snel het gevoel dat ze met een robot praten. Er ontstaan geanimeerde gesprekken over de meest uiteenlopende onderwerpen. Van de oorlog in Oekraïne tot en met de prestaties van Roda JC. Hans Gubbels lacht. „Dat had Eva Jinek dus ook, dat gevoel dat er écht iemand tegenover haar zat. Ze was sprakeloos. Begrijpelijk, dit is echt een uniek staaltje technologie. Ontwikkeld en gemaakt in Engeland en in West-Europa alleen bij ons te bewonderen. Daar ben ik wel trots op ja, want juist met Ami kunnen we het thema AI tastbaar maken.”

NIEUWSGIERIG

En dat is nu precies de centrale doelstelling van Discovery Museum. „Bezoekers prikkelen, nieuwsgierig maken, hen laten ontdekken. Wetenschap inzichtelijk en begrijpelijk presenteren. Een omslag die we formeel in 2021 gemaakt hebben na een grote reorganisatie. Waar Industrion eerst het verhaal vertelde van de kolenmijnen en de industriële ontwikkeling, later omgedoopt tot Continium en aangevuld met Columbus Earth Theatre en Cube Design Museum, staat nu de wetenschap centraal. We hebben onszelf hier meerdere malen opnieuw uitgevonden. Eerst was er de agrarische economie, daarna domineerden de industrie en de mijnen en nu maken we de transitie naar diensten, gezondheid, nieuwe materialen, duurzaamheid, groene energie en datascience. Kijk maar naar de Brightlands Campussen waar onderzoekers, bedrijven en kennisinstellingen met steun van de overheden werken aan de innovaties van deze tijd. Wij willen een rol spelen in die transitie. Het publiek meenemen, informeren, betrekken bij de nieuwe tijd. Een vorm van educatie, niet van onderwijs. Discovery is een spiegel van de samenleving, een plek om te onder[1]zoeken. Vandaar de naam ook.”

ARTIFICIAL INTELLIGENCE

Discovery Museum, pal naast het Arriva-station in Kerkrade, verloochent zijn historie niet. Een tijdlijn net na de ingang met technologische snufjes zoals een stoommachine, industriële apparatuur en auto’s voert de bezoekers langzaam van de achttiende eeuw naar de 21e. Het is de opmaat naar het thema van de huidige wisseltentoonstelling dat niemand onberoerd laat: Artificial Intelligence, in goed Nederlands kunstmatige intelligentie. „Je kunt er van alles van vinden”, zegt Hans Gubbels. „Je kunt er bang voor zijn, het omarmen, er niets van willen weten. Feit is dat we er allemaal mee te maken hebben. Aan ons geen moreel oordeel, we leggen uit wat AI is en hoe het werkt. De expositie is ingedeeld in thema’s waarin uitgelegd wordt wat bijvoorbeeld neurale netwerken zijn, hoe de bots zoals Chat GPT, DeepSeek, Claude en hoe ze allemaal mogen heten aan hun informatie komen. We laten zien wat je ermee kunt, hoe het een rol krijgt in de medische wereld, de kunst, de literatuur, eigenlijk in alles.”

Ook de nadelen en gevaren worden benoemd, zoals het beslag op energie en de gevaren van privacy. „Natuurlijk, maar we prikkelen mensen om zélf te denken en zich een oordeel te vormen. Het gaat om bewustwording, wéten dat AI in ons leven kruipt. Is dat goed of slecht? Wat brengt de toekomst? Kost AI banen? Overvleugelt het de mens? Ik kan het niet zeggen, ik weet wel dat we ooit ook bang waren voor de stoommachine en de auto, voor de computer en de mobiele telefoon. Zelf ben ik geneigd de voordelen te zien, maar tegelijk te waarschuwen voor luiheid. Controleer altijd data, de mens stuurt aan en blijft de baas.”

BREED PUBLIEK

Het is een misvatting te denken dat vooral de jongere generaties geïnteresseerd zijn in AI. „Integendeel. We trekken met Discovery een zeer breed publiek. Grofweg de helft is achttien-min, de andere helft achttien-plus. De mens ís nieuwsgierig. Je maakt kennis met AI in al zijn vormen met aan het einde de ontmoeting met Ami. Ik geniet altijd weer van de reacties. Jong en oud worden zo enthousiast van de interactiviteit. Bij vrijwel elk thema worden ze uitgedaagd om zélf iets te doen en te ontdekken. AI-liedjes genereren, gokken welke foto of filmpje echt is en welke AI. Ze worden getest en uitgedaagd en weten aan het einde echt wel wat AI is. Wetenschap in de praktijk dus, voor iedereen toegankelijk. Natuurlijk is AI ingewikkeld en zijn de ontwikkelingen amper bij te houden, maar goed uitgelegd is het ook weer niet zó moeilijk.”

EINSTEIN TELESCOPE

Dat geldt zeker voor de tweede grote publiekstrekker in Discovery Museum: de vleugel met het Einstein Telescope Education Centre. „Toen we hoorden over de plannen om de Einstein Telescope mogelijk in deze regio te bouwen, hebben we meteen geschakeld en aangeboden om hier in Kerkrade een vleugel aan het project te wijden. We hebben plaats en het past naadloos in onze ambitie van provinciaal en zelfs euregionaal wetenschapsmuseum. De economische en wetenschappelijke impact van dit project kan gigantisch zijn, vergelijkbaar met de deeltjesversneller van CERN in Zwitserland. De basis van het internet en dus de digitale wereld zoals we die nu kennen. De deeltjesversneller kun je zien als de ogen die terugkijken in de tijd en het heelal, de Einstein Telescope als de oren. Dit project gaat ons heel veel leren, misschien wel hoe we de klimaatcrisis kunnen aanpakken, hoe we de wereld en de mensheid een toekomst kunnen geven. Hoop, in deze toch bizarre en angstaanjagende tijden.”

FASCINEREND

Een proefopstelling op schaal van de Einstein Telescope staat in Maastricht, de plek waar ook het onderzoek wordt aangestuurd dat uitsluitsel moet geven of de ondergrondse meetinstallatie in deze regio gebouwd kan worden. Een miljardenproject, eind 2026 moet de beslissing vallen. „Hier in Kerkrade leggen we uit waar die telescoop nu precies voor dient, wat we ervan kunnen leren. Dat doen we voor scholieren in klassikaal verband. Voor hen is er de mogelijkheid om een hele dag op te gaan in het thema. Ze sluiten af met een zelfgemaakt werkstuk of presentatie. Geloof mij, die vertellen thuis een enthousiast verhaal. De belangstelling voor dit dagprogramma is groot, inmiddels ook uit België en Duitsland. We vervullen meer en meer een euregionale functie.”

Individuele bezoekers kunnen vanaf 6 juli iedere eerste zondag van de maand deelnemen aan de Gravity Tour. „Voor de meeste mensen is de Einstein Telescope nog onbekend terrein, maar de belangstelling groeit. Net als met AI nemen we de bezoekers mee, laten we ze kennismaken met zaken als sterrenkunde, zwarte gaten, geluidsgolven van miljoenen jaren oud, enzovoort. Fascinerend.”

BIDBOOK

In het najaar gaat Hans Gubbels met pensioen. Hij laat een nog altijd groeiend en relevant museum achter met zo’n zestig medewerkers, meer dan 100.000 bezoekers per jaar en ruim 25 trouwe partners waaronder de provincie Limburg. „Ja, ik ga met een gerust hart weg. We hebben vijf jaar geleden de juiste keuze gemaakt. Discovery leeft, dankzij de Zuid-Limburgse historie en de wetenschap.” De beslissing over de plek waar de Einstein Telescope landt zal hij dus als directeur van Discovery niet meer meemaken. „Nee, maar we dragen wel bij aan het bidbook. We zorgen voor meer bekendheid bij het publiek, we maken dat schitterende project begrijpelijk, laten zien dat het leeft. Dat kan net dat beetje extra zijn waardoor het balletje onze kant uit rolt.’’